Kuzda kobralar yerto‘laga kiradimi? Reklamadagi da’vo tekshirildi
Ijtimoiy tarmoqlarda kuz fasli boshlanishi bilan turli hasharotlar, sichqonlar va hatto ilonlar yerto‘lalarga kira boshlashi haqida reklama tarqalmoqda. Ayrim reklamalarda esa odamlarni qo‘rqitish uchun «kobra» so‘zidan ham foydalanilgan.
Reklamada maxsus ishlov berish orqali uylarni sichqon, tarakan va ilonlardan himoya qilish mumkinligi aytiladi.
Xo‘sh, bu gaplar qanchalik to‘g‘ri?
Avvalo, O‘zbekistonda kobra uchrashi rost. Mamlakat hududida O‘rta Osiyo kobrasi (Naja oxiana) yashaydi. Ammo bundan kuz faslida kobralar yerto‘lalarga ommaviy ravishda kira boshlaydi, degan xulosa qilish mumkin emas.
Reklamada bu da’voni tasdiqlaydigan ilmiy yoki rasmiy manba keltirilmagan.
Yana bir muhim jihat bor. Reklamada «dezinfeksiya» so‘zi ishlatilmoqda. Aslida dezinfeksiya, dezinseksiya va deratizatsiya bir xil xizmat emas.
Dezinfeksiya asosan yuqumli kasallik qo‘zg‘atuvchilarini yo‘q qilishga qaratilgan. Dezinseksiya hasharotlarga, masalan, tarakanlarga qarshi amalga oshiriladi. Deratizatsiya esa sichqon va kalamush kabi kemiruvchilarga qarshi qo‘llanadi.
Ilon esa bu guruhlarning hech biriga kirmaydi.
Shuning uchun «bitta ishlov berish orqali uylarni sichqon, tarakan va ilonlardan himoya qilamiz» degan reklama alohida tushuntirish va dalil talab qiladi.
Bu yerda reklamaning yana bir jihatiga e’tibor berish kerak. Nega aynan «kobra»?
Chunki qo‘rqinchli obraz odamning e’tiborini tezroq tortadi. Avval xavf tasvirlanadi, keyin esa undan himoyalanish uchun xizmat taklif qilinadi. Bu esa qo‘rquvga asoslangan marketing usuliga o‘xshaydi.
Albatta, zaharli ilon bilan uchrashish xavfli bo‘lishi mumkin. Ammo ilonlarning barchasini «zararkunanda» sifatida ko‘rsatish ham to‘g‘ri emas. Ular tabiatdagi oziq zanjirining bir qismi bo‘lib, ekotizimda muhim vazifani bajaradi.
Shu sababli reklamadagi har qanday «foydali maslahat»ga darhol ishonishdan oldin uning manbasini tekshirish kerak.
Ayniqsa, xizmat sizni qo‘rqitish orqali sotilayotgan bo‘lsa, savol oddiy:
Bu xizmat haqiqatan ham ilonlarning, xususan kobraning paydo bo‘lishining oldini oladimi? Buni tasdiqlaydigan ilmiy yoki rasmiy asos bormi?
Agar aniq javob va ishonchli manba bo‘lmasa, bu foydali maslahatdan ko‘ra qo‘rquvdan foydalanib xizmat sotishga qaratilgan reklama bo‘lishi mumkin.
Faktchek: reklamadagi da’vo chalg‘ituvchi.
