1620-yilda tug‘ilgan akula topildimi? Ijtimoiy tarmoqlardagi viral da’vo tahlili

Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan videolarda “1620-yilda tug‘ilgan Grenlandiya qutb akulasi topildi. Bu akulalar barcha mavjudotlardan uzoq umr ko‘radi va 120 yoshida ko‘payish yoshiga yetadi” degan iddaolar keng tarqalmoqda.

Videolar odatda tomoshabinni hayratga soladigan tarzda taqdim etiladi: go‘yoki bugungi kunda okeanlarda hali ham XVII asr boshlarida tug‘ilgan akulalar suzib yuribdi. Ammo bu qanchalik haqiqatga mos?

Da’vo qayerdan paydo bo‘lgan?

2016-yilda Science jurnalida chop etilgan tadqiqot butun dunyo OAVlarida katta qiziqish uyg‘otdi. Daniyalik olim Julius Nielsen boshchiligidagi tadqiqotchilar guruhi Grenlandiya akulalarining yoshini aniqlash uchun noodatiy usuldan foydalandi.

Akulalarning suyaklarida yoki umurtqalarida yoshni aniq ko‘rsatadigan halqalar bo‘lmagani sababli olimlar ko‘z gavharidagi oqsillarni radiouglerod usuli yordamida tahlil qildi. Natijalarga ko‘ra, tadqiqotdagi eng yirik akulalardan biri taxminan 392 yoshda bo‘lishi mumkinligi aniqlandi. Uning ehtimoliy yoshi 272 yildan 512 yilgacha bo‘lgan oraliqda baholangan.

Aynan mana shu natija keyinchalik ijtimoiy tarmoqlarda soddalashtirilib, “1620-yilda tug‘ilgan akula topildi” degan sensatsion xulosaga aylantirilgan.

Olimlar akulaning tug‘ilgan yilini biladimi?

Yo‘q.

Tadqiqotchilar akulaning yoshini taxmin qilishi mumkin, ammo uning qachon tug‘ilganini aniq ayta olmaydi. Masalan, 392 yosh deb baholangan akulaning haqiqiy yoshi bundan ancha kam yoki ko‘proq bo‘lishi ham mumkin.

Ilmiy maqolada ham yosh hisob-kitoblarida katta xatolik diapazoni mavjudligi qayd etilgan. Shu sababli “1620-yilda tug‘ilgan” degan aniq sana ilmiy tadqiqot natijasi emas, balki internetda paydo bo‘lgan talqin hisoblanadi.

Nega Grenlandiya akulasi bunchalik uzoq yashaydi?

Mutaxassislarning fikricha, bunga Arktika suvlarining sovuqligi, juda sekin metabolizm va o‘sish sur’ati sabab bo‘lishi mumkin.

Grenlandiya akulalari yiliga o‘rtacha bir santimetrga yaqin o‘sadi. Ular sekin harakatlanadi, energiyani juda kam sarflaydi va organizmida qarish jarayoni boshqa ko‘plab hayvonlarga nisbatan ancha sust kechadi.

2026-yilda e’lon qilingan genom tadqiqotlari ham ushbu turning uzoq umr ko‘rishiga DNKni tiklash, immun tizimi va hujayralarni himoya qilish bilan bog‘liq genetik xususiyatlar yordam berishi mumkinligini ko‘rsatdi.

Ular 120 yoshida jinsiy voyaga yetadimi?

Bu ham to‘liq to‘g‘ri emas.

Science jurnalidagi tadqiqotga ko‘ra, Grenlandiya akulalari jinsiy yetuklikka kamida 156 ± 22 yoshda yetishi mumkin. Ko‘plab ilmiy manbalarda urg‘ochi akulalar taxminan 150 yosh atrofida ko‘payish yoshiga kirishi qayd etiladi.

Demak, “120 yoshida ko‘payish yoshiga yetadi” degan jumla ayrim baholashlarga yaqin bo‘lsa-da, hozirgi ilmiy konsensusni to‘liq aks ettirmaydi.

Ular Yer yuzidagi eng uzoq umr ko‘ruvchi mavjudotmi?

Yo‘q. Grenlandiya akulasi rekordchi umurtqali hayvon hisoblanadi. Biroq barcha tirik organizmlar orasida eng uzoq umr ko‘ruvchi tur emas. Masalan, Islandiya yaqinida topilgan Arctica islandica turiga mansub mollyuskalardan biri taxminan 507 yil yashagani aniqlangan. Ayrim marjon koloniyalari, shisha gubkalar va klonal dengiz organizmlari esa ming yillab yashashi mumkin. Shu sababli “dunyodagi eng uzoq umr ko‘ruvchi mavjudot” degan ta’rif ilmiy jihatdan noto‘g‘ri, “eng uzoq umr ko‘ruvchi umurtqali hayvon” deyish esa aniqroq bo‘ladi.

Nima uchun bu muhim?

Bu misol ilmiy ma’lumotlarning ijtimoiy tarmoqlarda qanday o‘zgarib ketishini ko‘rsatadi. Tadqiqotda “392 ± 120 yil” kabi ehtimoliy baho berilgan bo‘lsa, internetda bu ma’lumot “1620-yilda tug‘ilgan akula topildi” degan mutlaq fakt sifatida tarqatilgan.

Natijada ilmiy ehtimol sensatsion xabarga, ilmiy baholash esa go‘yoki aniq tarixiy faktga aylantiriladi.

Xulosa

Grenlandiya qutb akulasi haqiqatan ham insoniyatga ma’lum bo‘lgan eng uzoq umr ko‘ruvchi umurtqali hayvonlardan biridir. Ayrim namunalar 400 yilga yaqin yashashi mumkinligi ilmiy tadqiqotlarda ko‘rsatilgan.

Ammo bugungi kungacha 1620-yilda tug‘ilganligi isbotlangan birorta ham akula topilmagan. Olimlar faqat taxminiy yoshni aniqlay oladi. Shuningdek, bu tur barcha tirik mavjudotlar orasida emas, balki umurtqali hayvonlar orasida uzoq umr ko‘rishi bilan ajralib turadi.

Yakuniy hukm: Qisman rost.